Arkadaşlar, otuz yıl edebiyat okuttum ve hâlâ bu soruya net bir cevap veremiyorum: Kafiyesiz şiir, şiir midir?
Bana göre kafiye şiirin hafızasıdır. Halk şiirimiz yüzyıllarca kafiye sayesinde dilden dile aktarıldı. Bugün serbest şiir okuyorum, çoğu güzel düzyazıdan farksız geliyor. Görüşlerinizi merak ediyorum, ama lütfen tartışalım, kavga etmeyelim 🙂
Nejat Hoca yazdı: Arkadaşlar, otuz yıl edebiyat okuttum ve hâlâ bu soruya net bir cevap veremiyorum: Kafiyesiz şiir, şiir midir? Bana göre kafiye şiirin hafızasıdır. Halk şiirimiz yüzyıllarca kafiye sayesinde dilden dile aktarıldı. Bugün…
Nejat Hocam, saygıyla katılmıyorum. Kafiye şiirin araçlarından biri, şiirin kendisi değil. Bir dizeyi şiir yapan şey sesin, imgenin ve sessizliğin düzenidir. Kafiye bu düzenin bir parçası olabilir ama tek yolu değil.
Leyla Hanım, peki o "ses düzeni" kafiye olmadan nasıl kuruluyor? Somut olarak sormak istiyorum.
Ses tekrarlarıyla, yani aliterasyon ve asonansla; dize kesimleriyle; tekrarlanan yapılarla; ritimle. Bir dizede üç kez "s" sesinin gelmesi, iki dize sonunun kafiyeli olmasından daha güçlü bir müzik yaratabilir. Kafiye sesin yalnızca dize sonundaki biçimi.
Ben âşık geleneğinden geliyorum, sazla söylüyoruz. Bizde kafiye yoksa ayak tutmaz, ayak tutmazsa karşındaki âşık seni bağlar 😄 Ama sazsız, sessiz okunacak şiir başka. Herkesin meydanı ayrı.
Ali Rıza Coşkun yazdı: Ben âşık geleneğinden geliyorum, sazla söylüyoruz. Bizde kafiye yoksa ayak tutmaz, ayak tutmazsa karşındaki âşık seni bağlar 😄 Ama sazsız, sessiz okunacak şiir başka. Herkesin meydanı ayrı.
Ali Rıza Usta'nın söylediği çok önemli: Şiirin nerede ve nasıl yaşadığı belirleyici. Sözlü gelenekte kafiye bir hafıza aracı. Yazılı ve sessiz okunan şiirde ise göz sayfadaki boşluğu, dize kesimini de okuyor. Bence soru "kafiye şart mı" değil, "bu şiir neye ihtiyaç duyuyor" olmalı.
Ben kafiyeli yazmayı denediğimde hep zorlama oluyor. "Gönül" yazınca arkasından mecburen "kül" geliyor 😅 Bu yüzden serbest yazıyorum. Ama Nejat Hoca'nın dediği gibi bazen düzyazıya kaçıyorum, kabul ediyorum.
Kaan Rüzgâr yazdı: Ben kafiyeli yazmayı denediğimde hep zorlama oluyor. "Gönül" yazınca arkasından mecburen "kül" geliyor 😅 Bu yüzden serbest yazıyorum. Ama Nejat Hoca'nın dediği gibi bazen düzyazıya kaçıyorum, kabul ediyorum.
Kaan, işte asıl mesele bu! "Gönül"ün arkasından "kül" gelmesi kafiyenin suçu değil, kolaycılığın suçu. İyi kafiye zor kafiyedir. Ama serbest şiirde de kolaycılık var: Cümleyi alt alta yazıp şiir sanmak.
Bence ikiniz de aynı şeyi savunuyorsunuz aslında: Şiir emek ister. Kafiyeli şiirde kolaycılık hazır kafiyedir, serbest şiirde kolaycılık düzyazıdır. Biçimden bağımsız olarak kötü şiirin ortak adı özensizlik.
Divan şiirinde kafiye ve redif bir mimari gibidir. Gazelin bütün beyitleri aynı redifle biter, bu tekrar bir zikir gibi okuyanı içine çeker. Bu yüzden ben kafiyeyi sadece ses değil, bir ruh hâli olarak görüyorum.
Sesli şiir okuyan biri olarak şunu söyleyebilirim: Kafiyeli şiirler sesli okunduğunda dinleyici çok daha çabuk bağlanıyor. Serbest şiirde ise okuyanın sesi daha çok iş yapmak zorunda kalıyor. İkisi de güzel, ama farklı emek istiyor.
Bir itirazım var: Bazı serbest şiirleri ezbere biliyorum, hiç kafiyeleri yok. Demek ki hafızada kalmak için kafiye şart değil. Güçlü bir imge de hafızaya kazınıyor.
Turgay Kılıç yazdı: Bir itirazım var: Bazı serbest şiirleri ezbere biliyorum, hiç kafiyeleri yok. Demek ki hafızada kalmak için kafiye şart değil. Güçlü bir imge de hafızaya kazınıyor.
Turgay, haklısın, bunu kabul ediyorum. Belki ben de bir yerde kafiyeyi biraz fazla kutsallaştırdım. Ama yine de şiiri düzyazıdan ayıran bir şeyin olması gerektiğine inanıyorum. O şey kafiye değilse bile mutlaka bir düzen olmalı.
Nejat Hoca yazdı: Turgay, haklısın, bunu kabul ediyorum. Belki ben de bir yerde kafiyeyi biraz fazla kutsallaştırdım. Ama yine de şiiri düzyazıdan ayıran bir şeyin olması gerektiğine inanıyorum. O şey kafiye değilse bile mutlaka bir…
Hocam, bu cümlenizin altına imzamı atarım. Düzen şart. Kafiye ise o düzenin en eski ve en güzel kostümlerinden biri.
Ben fırıncıyım, şöyle düşünüyorum: Kafiye ekmeğin kabuğu gibi. Kabuksuz ekmek de olur, yumuşak ve güzel. Ama kabuk olunca ekmek daha uzun dayanıyor 😄 Bu tartışmayı çok sevdim, herkese teşekkürler.
