Aruz vezninde yeni başlayanlar için

Arkadaşlar, atölyede sık sık aruz soruluyor. Burada adım adım, sıfırdan başlayanlar için bir rehber oluşturalım istedim. Sorularınızı araya serbestçe yazın.

Önce temel fikir: Hece ölçüsü heceleri sayar, aruz ise heceleri tartar. Aruzda önemli olan hecenin kısa mı uzun mu olduğudur.

Açık hece: Ünlüyle biten hece. ba, ge, a, ne gibi. Aruzda açık hece kısadır, nokta ile gösteririz: ( . )

Kapalı hece: Ünsüzle biten hece. bal, göz, ak, dağ gibi. Kapalı hece uzundur, çizgi ile gösteririz: ( - )

Örnek: gö-nül → gö ( . ) nül ( - )

İlk alıştırma: Adınızı ve soyadınızı hecelere ayırıp açık-kapalı işaretleyin, buraya yazın.

Hemen deniyorum: Se-lin Ay-de-mir → se ( . ) lin ( - ) ay ( - ) de ( . ) mir ( - ). Doğru mu hocam?

Tam isabet Selin. Görüyorsun, adın bile bir ritim taşıyor: . - - . -

Ay-şe Tunç → ay ( - ) şe ( . ) tunç ( - ). Hocam bir şey soracağım: "Tunç" gibi iki ünsüzle biten heceler farklı sayılmıyor muydu?

Çok güzel bir soru Ayşe. Evet, iki ünsüzle biten ya da uzun ünlü taşıyıp ünsüzle biten heceler bir buçuk hece gibi davranır: bir uzun bir kısa ( - . ). Örneğin dost → dos ( - ) t ( . ), aşk → aş ( - ) k ( . ). "Tunç" kelimesinde n ve ç var, bu yüzden dize içinde ( - . ) değerinde okunabilir. Ama dize sonundaysa önemli değil, çünkü:

Kural: Dizenin son hecesi her zaman uzun sayılır.

Hocam asıl merakım şu: â, î, û gibi şapkalı harfleri nasıl sayacağız? Divanlarda "cân", "yâr", "nûr" diye geçen kelimeler çok. Bunlar hep uzun mu?

Hasan Bey, sizin sorunuz aruzun kalbine dokunuyor. Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde uzun ünlüler vardır, şapka bu uzunluğu gösterir.

- Uzun ünlü açık hecedeyse hece uzun sayılır: Mâ-hî → mâ ( - ) hî ( - )
- Uzun ünlü kapalı hecedeyse hece medli olur, yani bir uzun bir kısa: cân → câ ( - ) n ( . ), yâr → yâ ( - ) r ( . ), nûr → nû ( - ) r ( . )

Yani normalde açık hece kısadır ama â, î, û onu uzatır. Türkçe kökenli kelimelerde uzun ünlü yoktur, o yüzden bu kural yalnızca alıntı kelimelerde işler.

Allah razı olsun hocam, yıllardır kafamda yarım kalan bir şeydi. "Cânân" o zaman câ ( - ) nâ ( - ) n ( . ) oluyor, değil mi?

Aynen öyle. Dize ortasındaysa ( - - . ), sonundaysa son hece uzun sayıldığı için fark etmez.

İkinci ders: Kalıp ve tef'ile

Aruzda ölçü, tef'ile denen birimlerin yan yana gelmesiyle kurulur. En çok kullanılan kalıplardan biriyle başlayalım:

fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün
- . - - / - . - - / - . - - / - . -

Her fâilâtün bir uzun, bir kısa, iki uzun demek. Dizeyi yazarken hecelerinizi bu iskelete oturtmanız gerekiyor.

Size kendi kurduğum, biraz kaba ama ölçüye tam uyan bir örnek vereyim:

Dağda kar var, yolda kış var, kalbe yol yok, ey gönül

dağ ( - ) da ( . ) kar ( - ) var ( - ) / yol ( - ) da ( . ) kış ( - ) var ( - ) / kal ( - ) be ( . ) yol ( - ) yok ( - ) / ey ( - ) gö ( . ) nül ( - )

Tek heceli kelimelerle kurmak işi kolaylaştırır ama dizeyi tekdüze yapar. Ustalık, uzun kelimeleri de bu kalıba yerleştirebilmekte.

Hocam ben bir tef'ilelik deneme yaptım: "Gölde ay var" → göl ( - ) de ( . ) ay ( - ) var ( - ). Tam bir fâilâtün oldu sanırım 😊

Oldu Ayşe, hem de çok zarif bir fâilâtün. Şimdi bunu dört tef'ilelik bir dizeye tamamlamayı dene.

Ben bir dize denedim ama emin değilim: "Rüzgâr esti, deniz uyudu, gece geldi". Saydım ama bir yerde kayıyor gibi.

Selin, bakalım: rüz ( - ) gâr ( - ) es ( - ) ti ( . ) ... Daha ilk tef'ilede kalıp - . - - beklerken sende - - - . çıkıyor. Ayrıca de-niz-u-yu-du bölümünde art arda kısa heceler var, bu kalıpta iki kısa hece yan yana gelemez.

Önerim: Kelime sırasını değiştirmek yerine önce kalıbı kâğıda yaz, altına hece hece doldur. Mesela "Es-ti rüz-gâr" → es ( - ) ti ( . ) rüz ( - ) gâr ( - ). İşte ilk fâilâtün hazır!

Aaa, sadece yer değiştirince oturdu! Bu bulmaca çözmek gibi, bağımlılık yapacak.