Aruz vezninde yeni başlayanlar için

Üçüncü ders: İmale, zihaf ve vasl

Türkçe kelimeler aruza her zaman kolay oturmaz. Şairler bu yüzden bazı esnekliklere başvurmuş, ama bunların bir kısmı kusur sayılır:

İmale: Kısa (açık) bir heceyi uzun okumak. Örneğin ne hecesini kalıp gereği uzatmak. Türkçe kelimelerde sık görülür; azı caiz, çoğu kulağı tırmalar.

Zihaf: Uzun (kapalı) bir heceyi kısa okumak. Örneğin bir ya da her kelimesini kısa saymak. İmaleden daha ağır bir kusur kabul edilir, ama ve, ki, bu, şu gibi küçük kelimelerde gelenek biraz hoşgörülüdür.

Vasl: Ünsüzle biten kelimeyi, ünlüyle başlayan sonraki kelimeye bağlamak. Gönül ister → gö-nü-lis-ter. Böylece kapalı hece açılır, ölçü değişir. Bu bir kusur değil, bir imkândır.

Alıştırma: "Akşam oldu" ifadesini vasl yaparak ve yapmadan heceleyin, farkı yazın.

Vasl yapmadan: ak ( - ) şam ( - ) ol ( - ) du ( . ). Vasl ile: ak ( - ) şa ( . ) mol ( - ) du ( . ). Vasl ile tam bir fâilâtün'ün başı çıktı hocam, çok hoşuma gitti.

Zihaf konusunda bir şey eklemek istiyorum: Ben eski mecmualarda okurken bazı Türkçe kelimelerin hiç ölçüye girmediğini, şairlerin onları neredeyse hiç kullanmadığını fark etmiştim. Belki de bu yüzden divan dili bu kadar alıntı kelimeyle dolu. Ölçü dili şekillendirmiş.

Ayşe çok yerinde bir gözlem. Ölçü yalnızca bir kalıp değil, kelime seçimini de yönlendiren bir güç. Bugün aruzla yazmak isteyen biri için asıl zorluk da bu: Türkçenin kendi kelimeleriyle o musikiyi kurabilmek.

Sessizce takip ediyordum, buraya kadar hepsini defterime yazdım. Hocam bir sonraki derste farklı bir kalıp da görebilir miyiz? Mefâilün mefâilün diye bir şey duymuştum.

Zehra, hoş geldin. Önümüzdeki hafta mefâilün mefâilün mefâilün mefâilün kalıbına geçeceğiz ( . - - - ). O zamana kadar herkes fâilâtün kalıbıyla en az iki dize yazıp buraya bıraksın. Yanlış yapmaktan korkmayın, bu başlık tam olarak yanlışlarımızdan öğrenmek için var.